Geschiedenis blijft toch maar een bron van verbazing, meestal over de herhaling.

Bij het verzamelen van materiaal over mondelinge overlevering en het Homerisch epos stuitte ik op een passage in Plato’s Phaedrus die opvallend actueel aanvoelt. Socrates vertelt daar een Egyptische mythe. De god Theuth (Thoth) komt bij koning Thamus — door de Grieken Ammon genoemd — en toont hem zijn uitvindingen. Het belangrijkst daarvan is het schrift.
Theuth prijst het aan als een geneesmiddel voor het geheugen en de wijsheid. Kennis kan nu groeien buiten de beperkte capaciteit van het menselijk brein. Thamus is het er niet mee eens. De uitvinder van een techniek, zegt hij, is niet altijd de beste rechter over de gevolgen ervan. Het schrift zal het geheugen niet versterken, maar verzwakken, omdat mensen het niet meer oefenen. Het geeft hooguit de schijn van wijsheid.
Dat is, als je het zo leest, een vroeg moment van regulering. Niet in de zin van een verbod, maar wel in de zin van een autoriteit die tussen uitvinder en samenleving in gaat staan en vraagt: wat doet dit écht met de mensen die het gebruiken? Thamus weigert de claim van Theuth klakkeloos over te nemen.
De ironie is natuurlijk dat Plato dit allemaal heeft opgeschreven. Socrates, die zelf niets schreef en de voorkeur gaf aan het levende gesprek, laat in een boek horen dat het schrift het geheugen verslapt en slechts de schijn van kennis geeft. De kritiek op het schrift is bewaard dankzij het schrift.
Diezelfde spanning zie je terug in hoe wij nu over technologie praten. We vertellen onze kinderen dat ze hun telefoon moeten wegleggen en meer moeten lezen, terwijl we zelf voortdurend op schermen kijken. We maken ons zorgen over wat AI met ons denkvermogen doet, en gebruiken AI om die zorgen te formuleren. We reguleren platforms en algoritmes, en doen dat via dezelfde digitale infrastructuur die we willen bijsturen.
Tegenwoordig is Yuval Harari in zijn boek Nexus misschien wel de bekendste vertegenwoordiger van de doomers. De centrale vraag in dat boek is: hoe komt het dat de mensheid zoveel meer weet en zichzelf daarmee alleen maar efficiënter lijkt te willen vernietigen? Hij wijst op de Jodenvervolging, op falend milieubeheer, op de manier waarop informatie-netwerken zowel coöperatie als onderdrukking mogelijk maken.
Die vraag impliceert echter een pretext. De mens heeft ook penicilline, een warm huis, schone handen na het toiletbezoek, en kan met een auto over een snelweg familie bezoeken. Kennis en data hebben niet alleen efficiëntere vormen van geweld en vernietiging opgeleverd; ze hebben ook de materiële voorwaarden geschapen waarin veel meer mensen langer en comfortabeler leven.
Ik zie data meer als werktuig, met een business case, waardegedreven. Het kost wat om ermee te leren werken — tijd, aandacht, discipline — en je krijgt er grotere cognitieve capaciteit voor terug. Dat was zo bij het schrift, bij de boekdrukkunst, bij databases, en het is in de Age of AI precies hetzelfde. Wat je vervolgens met die capaciteit doet, is een andere vraag. Wellicht geeft welvaartsgroei voldoende gehechtheid bij de mensen om elkaar te koesteren in plaats van elkaar efficiënter te vernietigen.
De geschiedenis herhaalt zich, en ironie lijkt een rode draad. Elke nieuwe technologie wordt eerst aangeprezen als geneesmiddel voor geheugen of kennis, en vervolgens bekritiseerd omdat ze precies datgene verzwakt wat ze zou moeten versterken. Steeds is er een Theuth die zegt “dit maakt ons wijzer”, en een Thamus die vraagt “wat doet het écht met ons?” Of we daar beter af waren geweest zonder schrift, zonder data, zonder AI, is een andere vraag. Plato schreef de kritiek in ieder geval op. Wij lezen hem nog steeds.
De passage uit de Phaedrus (274c–275b), in vertaling
“O meest vindingrijke Theuth, de een is in staat kunsten voort te brengen, maar de ander moet beoordelen in welke mate ze nuttig of schadelijk zijn voor wie ze gebruiken. Jij, als vader van het schrift, hebt uit genegenheid voor je eigen uitvinding er een kracht aan toegeschreven die het tegenovergestelde is van wat het werkelijk bezit.
Want deze uitvinding zal vergeetachtigheid veroorzaken in de zielen van wie haar leren gebruiken, omdat zij hun geheugen niet meer oefenen. Door hun vertrouwen in het schrift, dat bestaat uit externe tekens die geen deel van henzelf zijn, zullen ze hun eigen innerlijke geheugen verwaarlozen.
Je hebt geen geneesmiddel voor het geheugen uitgevonden, maar voor het herinneren. En je geeft je leerlingen niet de waarheid, maar slechts de schijn van wijsheid. Want zij zullen veel dingen horen zonder onderricht en daarom de indruk wekken veel te weten, terwijl ze voor het grootste deel onwetend zijn. En ze zullen lastig gezelschap zijn, omdat ze de schijn van wijsheid hebben in plaats van de werkelijkheid.”
Plato, Phaedrus 274c–275b. Nederlandse vertaling naar de Engelse vertaling van H.N. Fowler (Loeb Classical Library, 1925).